Атыңда не сыр бар?
«Арқалан» сөзі
«Арқалан» сөзі – «арқалану» етістігінің бұйрық райы. Қазіргі қазақ тілінде бұл сөз «шабыттану, сүйеніш табу, арқа тұту, қолдау табу», сонымен қатар «арқаға салу, жүк алу» мағыналарын білдіреді.
Бұл сөз көне түркі тілінде де бар және ХІ ғасырда Махмұд Қашғари жазған «Түрік тілдерінің сөздігінде» кездеседі.
«Арқалану» сөзінің мифологиялық тамырлары бар екені анық. Ол ата-баба культімен тығыз байланысты. Етістіктің түбірі – «арқа» – «арқа» (дене бөлігі) ғана емес, сонымен қатар аруақ, яғни қорғаушы рухты да білдіреді. Бұл мағына, мысалы, шығармашыл адамға, батырға қатысты мынадай тіркестерде көрінеді: «арқасы бар» – «оның аруағы бар», «арқасы қозды» – «оның аруағы оянды, шабыттандырып тұр».
Абайдың сөздері
Осылайша, бастапқыда «арқалану» – бұл аруақпен байланыс орнату, оны сезіну, шабыт алу, рухани тірек пен күш табу, сенімге келу дегенді білдіреді. Бірақ бұл процесс ата-бабалардың рухы алдындағы борыш, міндет ретінде де қарастырылады.
Абайдың өлеңінде былай делінеді:
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң, арқалан.
Сен де – бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар қалан!
Мұнда Абай:
«Ұсақ дүниелерге қызықпа, егер өнерің болса, рухани тірек тап (жүгіңді мойныңа ал). Сен – дүниеге біткен бір кірпішсің, өз орныңды тап та, сол жерге қалан!» – дейді.
Абай бұл өлең жолдары арқылы қазіргі жастарға жол салып тұрғандай: адам ұсақ нәрселерге алданып қалмай, әлемге қажетті екенін, оған жауапты екенін түсінуі керек, ал ол үшін алдымен рухани сүйеніш тауып, ішкі күшке ие болуы қажет.
«Арқалан» атауы петроглифтер паркіне арқа болған ата-бабалар жадысын оятып, тарих пен болашақ алдындағы жауапкершілікті еске салуы тиіс. Бұл атау сондай-ақ Арқарлы тауларына да меңзейді, себебі парк аумағында осы өңірден табылған түркі кезеңінің жартас суреттері де қайта бейнеленеді.
P.S.
«Арқалан» сөзінің тағы бір мағынасы ежелгі кезеңдерден бастау алады. Ол – шаман киіміне арқаға ілінетін тұмар, мықты шамандарды жебелер мен жын-перілерден қорғауға арналған атрибут болып табылады. Мұндай тұмарлар саха, бурят, эвенк-орочон және Еуразияның солтүстік аймағындағы кейбір басқа халықтардың шамандарында кездеседі.
Көбіне металлдан жасалып, жауырын тұсына бекітілетін бұл белдікке әртүрлі материалдардан жасалған ғарыштық немесе адам бейнелі мүсіндер – ата-баба рухтары, сондай-ақ құс пен жануар пішініндегі шаманның көмекші рухтары ілінетін болған.